Trong dòng chảy của nền mỹ thuật hiện đại, có những giá trị không bị cuốn trôi bởi dòng thời gian mà ngược lại, càng lùi xa quá khứ, chúng càng tỏa sáng thứ ánh sáng trầm tích đầy kiêu hãnh. Hội họa sơn mài chính là một minh chứng điển hình cho sức sống nội sinh mãnh liệt đó. Là một kỹ thuật truyền thống độc đáo của dân tộc, sơn mài mang trong mình một vẻ đẹp quý phái, huyền bí và có sức hút khó cưỡng. Dù tuổi đời lịch sử hội họa phương Tây du nhập và biến đổi chất liệu này còn khá trẻ, chỉ ngót nghét một thế kỷ, nhưng loại hình này đã kịp để lại những dấu ấn sâu đậm, định vị bản sắc Việt trên bản đồ nghệ thuật toàn cầu, viết nên chương sử vàng cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.

Đối với những người nghệ sĩ dành trọn đời mình bên tấm vóc, tranh sơn mài là tiếng vọng của thời gian, lưu giữ vẻ đẹp xưa cũ quý giá, mộc mạc và bình dị. Qua lăng kính đương đại, những chất liệu cổ truyền như son, quỳ bạc, quỳ vàng dưới đôi bàn tay tài hoa của người họa sĩ đã biến những lát cắt của ký ức trở thành vĩnh cửu.

Hành Trình Gần 4 Thập Kỷ Ôm Trọn Chất Liệu Khó Tính Của Họa Sĩ Nguyễn Văn Bảng

Để tạo nên một tác phẩm sơn mài chuẩn mực chưa bao giờ là một lộ trình dễ dàng hay ngẫu hứng. Dù các nguyên liệu thô ban đầu không hề khó kiếm trong tự nhiên, nhưng thứ quyết định cốt lõi tính thành bại và giá trị nghệ thuật của tác phẩm lại nằm hoàn toàn ở kỹ thuật thượng thừa và tư duy kiên nhẫn của người họa sĩ, khi một bức tranh bắt buộc phải trải qua vô vàn công đoạn khắt khe.

Trong giới mộ điệu, họa sĩ Nguyễn Văn Bảng (sinh năm 1958 tại Hà Nội) — nguyên Trưởng khoa Mỹ thuật trường Trung cấp Nghề tổng hợp Hà Nội — được biết đến như một cánh chim đầu đàn với hành trình gắn bó cùng sơn mài đã kéo dài gần 40 năm. Tốt nghiệp trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, không một chút lấn cấn hay do dự, ông đã ôm trọn chất liệu được mệnh danh là “khó tính” này bằng tất cả tình yêu và ngọn lửa đam mê chưa bao giờ tắt.

Hình 1: Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng đã dành gần 4 thập kỷ cuộc đời để cống hiến cho nghệ thuật sơn mài sơn ta. (Ảnh: Nhân vật cung cấp)

Đều đặn mỗi năm, ông luôn tham gia và tổ chức các triển lãm nhóm để giới thiệu những “đứa con tinh thần” của mình đến với công chúng yêu hội họa. Một trong những dấu ấn nổi bật gần đây là triển lãm nhóm mang tên “Sơn Mài Bắc” diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, nơi các tác phẩm của ông tiếp tục khẳng định vị thế vững chắc của khuynh hướng sơn mài hàn lâm miền Bắc trong lòng miền Nam.

Chia sẻ về chất liệu, họa sĩ Nguyễn Văn Bảng nhận định rằng sơn mài sở hữu một ngôn ngữ đặc thù không thể trộn lẫn: nó không yểu điệu, mềm mại như tranh lụa, cũng không thừa mứa màu sắc trực diện như tranh sơn dầu, song bản thân nó lại ẩn chứa một sự biến ảo kỳ diệu, một chiều sâu tâm linh mà các chất liệu khác khó lòng mang lại. Chính sự huyền bí, biến ảo sau mỗi lần mài nước đã tạo nên thứ “bùa mê” giữ chân người nghệ sĩ. Ông chiêm nghiệm rằng, hầu hết những họa sĩ đã một lần thực sự “dính vào” làm tranh sơn mài thì gần như không bao giờ muốn quay trở lại vẽ các chất liệu khác nữa.

Hình 2: Tác phẩm sơn mài “Cảnh đẹp trên cao nguyên” mang đậm sắc màu hư ảo của họa sĩ Nguyễn Văn Bảng. (Ảnh: Phạm Đông)

Đưa Sự Huyền Bí Của Sơn Ta Vào Cõi Mộng Tây Bắc Trong Hành Trình 100 Năm Kỷ Nguyên Hội Hoạ Sơn Mài Việt Nam

Xem tranh của Nguyễn Văn Bảng, người ta dễ dàng nhận ra một thế giới hội họa đậm đặc hơi thở của vùng cao Bắc Bộ nhưng được tái hiện qua một nhãn quan đầy lãng mạn, hư ảo. Ông khéo léo dẫn dắt người xem bước vào những khung cảnh thanh bình như cõi mộng: những ngọn núi đá trùng điệp ẩn hiện mờ ảo trong mây mù, những mái nhà sàn mộc mạc núp bình yên dưới chân đồi, hay khoảnh khắc những người phụ nữ dân tộc ngồi nghỉ ngơi bên vệ rừng đại ngàn. Tất cả những hình ảnh ấy được thể hiện một cách tinh tế, mềm mại và uyển chuyển trên một chất liệu vốn dĩ thô cứng, nặng nề của vóc gỗ và chất nhựa sơn.

Hình 3: Tác phẩm tranh sơn mài tái hiện khung cảnh phiên chợ vùng cao rực rỡ sắc màu hoàng hôn. (Ảnh: Phạm Đông)

Bảng màu trong tranh ông không hề nhạt nhòa hay tiết chế, mà rực rỡ một cách sâu lắng. Đó là sắc cam ấm áp của buổi hoàng hôn buông xuống ngày họp chợ vùng cao, là sắc xanh mướt mát, thẳm sâu của cánh rừng già. Cảnh vật và con người hòa quyện tuyệt đối trên tấm vóc, không hề có bất kỳ sự xung đột mảng miếng nào. Ngược lại, kỹ thuật mài điêu luyện của ông còn làm tôn lên những chi tiết vô cùng tinh vi, đậm đà tinh thần dân tộc như ánh kim của trang sức bạc, hay các họa tiết thổ cẩm đặc trưng trên trang phục của người phụ nữ Dao, người Mông.

Hình 4: Tác phẩm “Chị em” với những nét biểu cảm tinh tế và tình cảm gia đình ấm áp. (Ảnh: Phạm Đông)

Trong giới nghề, cuộc tranh luận giữa việc sử dụng sơn ta truyền thống hay sơn Nhật tân thời luôn là một chủ đề nẩy lửa. Sơn Nhật mang lại sự tiện lợi, nhanh khô và dễ kiểm soát màu sắc. Tuy nhiên, họa sĩ Nguyễn Văn Bảng vẫn kiên định lựa chọn con đường “trung thành” tuyệt đối với sơn ta nguyên bản. Ông thừa nhận, với giá thành nguyên liệu ngày càng đắt đỏ hiện nay, việc theo đuổi sơn ta phảng phất hình bóng của một cuộc chơi nghệ thuật đầy xa xỉ và “đốt tiền”. Nhưng bù lại, chỉ có sơn ta mới mang lại độ trong thẳm, sự đằm thắm của son, độ trầm lắng đầy hoài niệm của quỳ bạc, quỳ vàng qua thời gian.

Chính tình yêu kiên định và bền bỉ đó đã mang lại cho họa sĩ Nguyễn Văn Bảng nhiều giải thưởng danh giá như Giải Khuyến khích Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc, Giải Nhì và Giải Tặng thưởng Triển lãm Mỹ thuật Thủ đô. Đồng thời, các tác phẩm của ông cũng đã vượt biên giới để tham gia nhiều triển lãm uy tín tại Pháp, Hàn Quốc, Trung Quốc… góp phần khẳng định vị thế độc tôn của chất liệu di sản. Những đóng góp thầm lặng nhưng vĩ đại của ông chính là mạch ngầm quý giá, nuôi dưỡng cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam mãi luôn nối dài và tỏa sáng trong tương lai.